اشنایی با خلیج فارس برای داتش اموزان
تاریخچه پیدایش خلیج فارس
زمین شناسان معتقدندکه درحدودپانصدهزارسال پیش،صورت نخستین خلیج فارس درکناردشتهای جنوبی ایران تشکیل شدوبه مرورزمان،براثرتغییروتحول درساختاردرونی وبیرونی زمین،شکل ثابت کنونی خودرایافت. خلیج فارس درآغاز،بسیارپهناوربوده به طوریکه تااواخردوره سوم زمین شناسی بیشترجلگههای برازجان،بهبهان وخوزستان ایران تاکوههای زاگرس درزیرآب بودهاند.
ویژگیهای جغرافیایی خلیج فارس
جغرافیای مکانی خلیج فارس: خلیج فارس در۲۴تا۳۰درجه و۳۰دقیقه عرضش مالی و۴۸تا۵۶درجه و۲۵دقیقه طول شرقی ازنصف النهارگرینویچ قراردارد. این خلیج توسط تنگه هرمزبه دریای عمان وازطریق آن به دریاهای آزادمرتبط است. ازبین کشورهای همسایه خلیج فارس،کشورایران بیشترین مرزآبی مشترک راباخلیج فارس دارامیباشد. طول مرزآبی کشورایران باخلیج فارس،بااحتساب جزایردرحدود۱۸۰۰کیلومتروبدون احتسابج زایردرحدود۱۴۰۰کیلومترمیباشد.[۷] طول خلیج فارس ازتنگه هرمزتاآخرین نقطه پیشروی آن درجهت غرب درحدود۸۰۵کیلومتراست.عریضترین بخش خلیج فارس۱۸۰مایل (۲۹۰ km) میباشد. عمیقترین نقطه خلیج فارس باعمق۹۳متردر۱۵کیلومتری تنب بزرگ وکم عمقترین نقطه آن باعمق بین۱۰تا۳۰متردرسمت غرب میباشد. همچنین جزایرمتعددی درخلیج فارسوجوددارند.
محدوده رسمی وبین المللی مرزهای آبی خلیج فارس براساس اعلام سازمان آبنگاری بین المللی :[۸] محدوده شمال شرقی دریای عمان". خط Ràs Limah (25°57'N) شبه جزیره عربی and Ràs al Kuh (25°48'N) ساحل ایران [۳]
زمین شناسی منطقه خلیج فارس
ازدیدگاه زمین شناسی،خلیج فارس فرونشست زمین ساختی کم ژرفایی است که دوره ترشیری پیش درحاشیه جنوبی رشته کوه زاگرس تشکیل شدهاست. درواقع این دریابازمانده گودالبزرگیاست که ازدوران گذشته زمین شناختی تحت تاثیرفشارناشی ازآتشفشانهای فلات ایران بوده وپایداری فلات عربستان درمقابل این واکنشهای تکتونیکی سبب ایجادوتوسعه پهنا-ژرفای آن شدهاست. شدیدترین چین خوردگیهای دوران پلیوپلیستوسن،کرانههای شمالی خلیج فارس (زاگرس) راچین دادهاست. میزان این چین خوردگیهاکه درخشکیهای کشورایران شدیداست باشیبهای کمتربه طرف دریاادامه پیدامیکندبه طوری که دردریااین شیب به۱۰تا۲۰درجه میرسد. محوراصلی خلیج فارس نیزیکی ازپیامدهای زمین ساختی پدیده چین خوردگی زاگرس است که دردوران پلیوپلیستوسن شکل گرفتهاست. درپایان دوره پلیوسن،سطح دریااحتمالا۱۵۰متربالاترازسطح کنونی بودهاست. این سطح درحدود،100000 سال پیش ازمیلادمسیح وبه تدریج به سطح کنونی رسیدهاست که آثارآن به صورت پادگانههای دریایی ،درکرانههای جنوبی خلیج فارس برجای ماندهاست.[۹][۱۰
زمین ریخت شناسی خلیج فارس
ازنظرریخت شناسی،خلیج فارس نامتقارن بوده وشیب سواحل جنوبی آن ملایمترازشیب سواحل شمالی است. کرانه جنوبی خلیج فارس،به ویژه درشرق شبه جزیره قطر،منطقه وسیع وکم عمقی است (۱۰تا۲۰متر) که بطورعمده باریخت شناسی بست،محیط تبخیری ومنطقه جزرومدی مشخص است.خلیج فارس ازرسوبات سخت وبلندبااشکال خطی ساخته شده وباواسطه یک دشت ساحلی باریک بادریادرارتباط است. جزایرایرانی خلیج فارس بصورت پشتههای کشیده وموازی ساحل که درواقع دنباله رشته کوه زاگرس هستندکه براثربالاآمدن آب بشکل جزیره درآمدهاندمانندقشم وکیش ویااینکه کم وبیش دایرهای شکل هستندمانندهرمزوابوموسی که گنبدهای نمکیسری هرمزهستند. سطح جزایرخلیج فارس ازرسوبات تخریبی ومارن تشکیل شدهاست که کم وبیش صدف دارند. خاک این جزایرعمدتاشوریاحاوی گچ است که درنتیجه رشدگیاهان رابه گونههای خاص محدودمیکند. شک لساحلی خلیج فارس درمجاورت ایران ازنوع طولی است که موازی بامحورارتفاعات مجاوراست که گاهی تراکم آبرفته افاصله زیادی بین خط ساحل وارتفاعات زاگرس ایجادکرده مانندجلگه بوشهر،وگاهی دامنه تاقدیسهادرخط ساحلی قرارگرفتهاندمانندغرب خورموج.[۱۱][۱۲]
اقلی مشناسی خلیج فارس
آب وهوای خلیج فارس خشک ونیمه استوایی است. درتابستان دماگاهی تا۵۰درجه سانتیگرادمیرسدومیزان تبخیربیشترازمیزان آبهای وارده میشود. درزمستان دماتا۳درجه سانتیگرادهمگزارش شدهاست. درعین شوری زیادآب خلیج فارس،۲۰۰چشمه آب شیرین درکف و۲۵چشمه آب کاملاشیرین درسواحل آن جریان دارندکه منشاهمگی آنهاازکوههای زاگرس درایران است. آبهای شیرینی که واردخلیج فارس میشوندعمدتامحدودبه روان آبهای کوههای زاگرس درایران وکوههای ترکیه وعراق است. رودخانههای اروند،کارون،جراحی،مند،دالکی ومیناب بزرگترین وپرآب ترین رودخانههایی هستندکه به خلیج فارس میریزندکه بیشترسرچشمههای آنهادرکوههای زاگرس قراردارند. درکرانه جنوبی آبهای ورودی به خلیج فارس بسیارکم است که موجب بالابودن رسوبات کربناتی دراین بخش شدهاست. به دلیل محصوربودن،اثراقیانوس برخلیج فارس بسیارناچیزاست وبه همین علت سرعت جریانهای زیرین وافقی آن بسیارکم ودرحدود۱۰سانتیمتردرثانیهاست. شوری بیشترخلیج فارس نسبت به اقیانوس موجب پیدایش جریان آبی ازاقیانوس هندبه خلیج فارس میشودکه به موازات ساحل ایران ودرجهت پادساعتگرداست. جریان ذکرشده باکاهش دماوشوری همراه است به طوری که درتنگه هرمزمقدارنمک۳۶,۶گرم درلیترودرانتهای شمال غربی ودردهانه کارون درحدود۴۰گرم درلیتراست. میزان بارندگ یدرسواحل جنوبی کمتراز۵سانتیمتردرسال ودرسواحل شمالی بین۲۰تا۵۰سانتیمتردرسال است.[۱۳][۱۴]
جغرافیای تاریخی خلیج فارس
نام خلیج فارس
نوشتاراصلی: تحریف نام خلیج فارس
بدون هیچ تردیدی نام درست جغرافیایی آندرطول تاریخ خلیج فارس است.سرریچارددالتون.[۱۵] دراسنادبه جامانده ازبسیاری ازتمدنهای گذشته اینگونه بیان شده که سرزمینهای جنوب خلیج فارس که شامل قطر،شمال عمان،امارت متحده عربی،شرق عربستان وکویت میشده به ایران تعلق داشتهاند وبنابراین این خلیج فارس جزوآبهای داخلی ایران به حساب میآمده وبه همین علت یونانیان به آن سینوس پریسیکوس گفتهاند.[۱۵
کهنترین نام جغرافیایی که ازخلیج فارس وجودداردنارمَرتو (narmarratu) است که درکتیبههای آشوری برجای ماندهاست وبه معنای رودتلخ است.[۱۶] فلاویوس آریانوس درسدهٔدوم میلادی درآثارخودخلیج فارس راپرسیکونکاایتاس که خلیج فارس معنامیدهداستفاده کردهاست.[۱۷]
خیابانی به نامخلیج عربی/خلیج فارسی درمرکزقاهره
جغرافی دانان وتاریخن گاران عرب اسلامی دوره آغازین اسلام،همچون طبری،مسعودی ویعقوبی به اتفاق درکتب خطی به جای مانده ازخوداذعان دارندکه تمامی نواحی خلیج پارس دردورههای پیش ازاسلام به ایران تعلق داشتهاست. استخری درمسالکوممالکو «ابنحوقل بغدادی»درکتاب خود «صورةالعرض»که درسال۱۹۹۳. م درلندن به زبان انگلیسی به چاپ رسید،عنوان میکندکه: «همانطورکه بارهاگفته شد،دریای پارس دریایی است ازاقیانوس احاطه کننده جهان که دراطراف چین ازآن منشعب میشود؛این دریاازسرزمینهای سند(هند) وکرمان تا فارس ادامه مییابدودرمیان همه سرزمینهابه نام پارس خوانده میشود،زیراپارس ازهمه کشورهاپیشرفته تراست وشاهان آن محکمترین کنترل (حاکمیت) رادردوران کهن داشتهاند وحتی اکنون نیزتمامی کرانههای دورونزدیک این دریاوهمه سرزمینهای پارس ودیگرراتحتکنترلدارند».[۱۸][۱۹] تاپیش ازدهه۶۰قرن بیستم میلادی،کشورهای عربی ازعبارت خلیج فارس درمکاتبات رسمی خوداستفاده میکردند.[۲۰][۲۱]
پاسخ استعلام ازوزارت امورخارجه بریتانیا
درسالهای اخیروبه ویژه ازدههٔشصت میلادی به این سو،نام جعلی خلیج عربی نیزدربرخی منابع تحت حمایت بیشینهٔدولتهای عربی وگاه غیرعربی به گونهای فزاینده درحال رقابت بانام خلیج فارس است،این امرخشم ایرانیان سراسرجهان رابرانگیخته وباعث پدیداری نام «خلیج همیشه فارس»یا «خلیج همیشگی فارس»ازسوی ایرانیان گشتهاست. تاکنون کارهایی برای مقابله بااین جعلی سازی صورت گرفته ازجمله صادرشدن دورهنموددردبیرخانه سازمان ملل متحددرزمان حکومت «محمدرضاشاه پهلوی»برای پاسداری ازنام خلیج فارس یاخلیج فارس ویابرگزاری جام خلیج فارس وچندین نامگذاری وتهیهٔنقشه واسنادوکتب جغرافیایی درحال حاضربانام درست. سازمان جغرافیایی بریتانیاوآمریکانام خلیج فارس راسیاست رسمی کشورهای خوددانستهاند.[۲۲]
روزملی خلیج فارس
یکی ازاقدامات دولت برای پاسداری ازمیراث معنوی وفرهنگی خلیج فارس رسمیت دادن به روزملی خلیج فارس(که قبلاتوسط وبلاگ نویسان درسایتهای آنلاین انجامشده بود)درتقویم رسمی کشوربود.
مراجعه شودبه نوشتاراصلی: روزملی خلیج فارس
اطلس های خلیج فارس
تاکنون چندین اطلس دربردارنده نام ونقشههای خلیج فارس منتشرشده ومشخص میکندکه نام خلیج فارس درهمه نقشه های کهن بکاررفته درکتاب:اسنادنام خلیج فارس،میراثی کهن وجاودان, جزئیات کامل این اطلس هادرگفتار۱۱صص۹۸-۱۲۲ "مبحث اطلس ها"[۴] نقدوبرسی شدهاست چندنمونه ازآنهاعبارتنداز:
مصطفی کاتب چلبی قسطنطنی (۱۰۱۷-۱۰۶۷ه.ق)،مورخ وجغرافیدان ترک،درکتاب جهاننماکه درباره جغرافیای جهان است،به نام خلیج فارس اشاره دارد.[۲۳]
اطلس تصویری تونس۲۵۳نقشه چاپ موسسه جهانی عرب پاری سودان شگاه تونس۲۰۰۱
Atlas of The Arabian Peninsula in Old European Maps (253 maps) by Khaled Al Ankary, Institute du Monde Arabe,Paris and Tunisia University,2001 تقریباتمام نقشههانام خلیج فارس ومعادلهای آنرادارنداولین نقشه این اطلس،تصویری ازیک نقشهٔطراحی شده برروی چوب است که توسط فرانشیکوایتالیایی به سال۱۴۸۰م. ترسیم شدهاست.مشابه نقشه یهای منسوب به بطلمیو س است که خلیج فارس شکل مستطیل است.آخرین نقشهٔاطلس مذکور(تونس) نقشهٔشماره۲۵۳ویک نقشهٔرسمی دولت عثمانی متعلق به سال۱۸۹۵م. است که درآن خلیج فارس رابانام بحرفارس ثبت کرده وکورفزیبصره( Bay of Basra) راکه یکی ازخلیج های داخل خلیج فارس است رانیزآورده است.
نقشه بی نطیردیگرنقشهٔرسمی دولتی دوره عثمانی 1141ق- 1729 م. است که خلیج فارس رابحرفارس ودریای عرب رابحرمحیط عجم ثبت کردهاست.این نقشه بی نظیرتاریخی که ازسوی دولت دشمن شماره یک امپراتوری صفویه است مناطق شیعه نشین عراق وبحرین وشمال عربستان راجزوممالک ایران دانسته است. اینجا:[۵]
یک نقشهٔدیگردوره عثمانی که سال ترسیم آن احتمالاَ۱۷۲۱م. است خلیج فارس رابحرفارس ودریای عرب رابحرعجم ثبت کردهاست. درمیان نقشههای اطلس مذکور۱۰نقشه علاوه برثبت نام خلیج فارس درمحل خودش(پرشنگلف)،دریای عرب وبحرعمان فعلی رانیزدریای فارس یاپرشنسی ثبت کردهاست ازجمله میتوان نقشههای صفحات۲۲۶-۱۴۱-۳۲۳-۳۲۲-۳۳۱-۳۴۵-۳۴۷-۳۶۳-۳۵۵ونقشه شکل اسبی بسیارهنری بوتینگ Bunting H.S.Q34/24CM Hanover,1620 دریای فارس(بجای دریای عرب) وخلیج فارس رانامبرد. [۶]
اطلس" نقشههای تاریخی خلیج"چاپ۱۹۹۶شارجه
این اطلس دردوجلدچاپ شده که مجموعاًحدود۵۰۰نقشه بانام خلیج فارس دارند. این اطلس" نقشههای تاریخی سالهای۱۴۹۳-۱۹۳۱م. خلیج فارس راکه دارای۲۷۶نقشه ازمنابع اروپایی است دربرمیگیردوتوسط "سلطان بن محمدالقاسمی یکی ازمقامات امارات متحده عربی" ابتدادرسال۱۹۹۶م. به سفارش وی درلندن چاپ وتوسط "منشوراتمدینهشارقه لل خدمات" منتشرشدهاست دراین اطلس نیزماننداطلس تونس۹۸%نقشههانام درست خلیج فارس وجوددارد. اطلاعات موجوددرنقشههای جهان نماتا۱۷۰۰همچنان فراتراز۷دریاو۷اقلیم نرفته وبه سبک قدیم وسبک جغرافیانویسان مسلمان،چین درشرق،اروس درشمال،فران که دراروپاوافریقیه درجنوب لبههای پایانی دنیاودریای محیط بدوردنیاوکوه قاف حلقه پایانی دنیای سینی شکل است. حدودسال۱۷۵۳م. نیکلاس دیفر (۱۶۹۴-۱۷۵۴م )اولین بارنقشه جهانراتقریباًبه شکل امروزی ترسیم کردهاست
تگینوم ( میبینمت )